Hoofdstuk 3 · Papiergradatie & Multigrade
Gradatie: van zacht tot hard
Fotopapier was verkrijgbaar in gradaties: hardheidsgraad 0 gaf elke grijsnuance boterzacht weer, hardheidsgraad 5 kende bijna alleen zwart en wit. Wie een flauw negatief wilde redden, koos voor hard papier; wie een contrastrijk negatief moest temperen, koos voor zacht papier. Later kwam multigrade-papier op de markt, waarvan de gradatie traploos kon worden geregeld met filters op de vergroter — en met split-grade-printing, een techniek die zachte en harde belichting in dezelfde afdruk combineerde.
De digitale tegenhanger is de gradatiecurve — het is geen toeval dat deze dezelfde naam draagt. De x-as geeft de invoerwaarde aan, de y-as de uitvoerwaarde. Een steile curve staat voor hard papier, een vlakke voor zacht papier. In Mobile Darkroom werk je met vijf vaste punten op een gecombineerde toonwaardecurve, met het histogram erachter als oriëntatiepunt.
De foto is genomen in de Kings River Canyon: een met sneeuwvlekken bedekte kar onder opgestapelde onweerswolken — een motief dat staat of valt met de kleurgradatie.
Stap 1: Het document lezen
Open het gereedschap Curve en selecteer Helderheid. De vijf punten liggen op de diagonaal: elke toonwaarde verlaat de afbeelding precies zoals hij erin kwam. De scan is geen flauw origineel — het histogram toont toonwaarden van 7 tot 90 %, de onweerswolken stralen al drama uit. Juist daarom is hij geschikt als testcase: de gradatie bepaalt of dit drama fluweelzacht wordt gedempt of messcherp wordt uitgespeeld.
Stap 2: Zachte overgang
Allereerst de ‘karakter’ van zacht papier — voor dit motief bewust de verkeerde keuze, maar je moet beide uitersten van het spectrum eens gezien hebben. Verhoog het zwartpunt en verminder de hoge lichten:
| Punt | van → naar |
|---|---|
| Zwartpunt | 0 % → 5 % |
| Kwarttoon | 25 % → 29 % |
| driekwarttoon | 75 % → 71 % |
| Witpunt | 100 % → 95 % |
De curve wordt vlakker dan de diagonaal: geen echt zwart, geen puur wit, alles komt dichter bij elkaar. Zo zag gradatie 0 eruit — fluweelzacht, grijs, verzoenend. Portretten en mistige landschappen zijn er dankbaar voor; onweerswolken niet.
Stap 3: Harde gradatie
Zet de curve eerst terug, zodat de eindpunten weer op 0 → 0 en 100 → 100 liggen. Nu volgt het tegenovergestelde: de S-curve, het digitale karton:
| Punt | van → naar |
|---|---|
| Kwarttoon | 25 % → 17 % |
| driekwarttoon | 75 % → 83 % |
Voeg daarvoor in het gereedschap Licht nog Zwart −15 toe, zodat de diepste schaduwen echt goed uitkomen. Het contrast tussen de twee bewegende punten is de scherpte: het wit van de wolken breekt open, de rotswand krijgt een scherpe rand, de lucht achter de cumuluswolken wordt bijna zwart — de dramatiek waarvoor deze opname is gecomponeerd.
Voor en na
Voor
Na
In tegenstelling tot de contrastregelaar werkt de curve precies daar waar je hem aanraakt: jij bepaalt welke toonwaarden worden uitgespreid en welke ongemoeid worden gelaten. En omdat de curve ook in elk masker beschikbaar is, is zelfs split-grade-afdrukken mogelijk: een scherpe curve in de lucht, een zachte in de voorgrond.